Ghé thăm làng nghề khảm ở Hà Nội - Khảm trai Chuyên Mỹ

Xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, Hà Nội là một trong những làng nghề nổi tiếng về khảm trai. Đến với làng, bạn sẽ thấy những vỏ trai vỏ ốc vô tri, vô giác, qua bàn tay khéo léo, óc sáng tạo phong phú của người thợ được gắn vào gỗ trở thành những sản phẩm có giá trị về văn hóa, nghệ thuật cao. Mỗi năm làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ xuất ra thị trường trong và ngoài nước hàng triệu sản phẩm lớn nhỏ, đa dạng từ sập, tủ, bàn ghế, khảm trai, hoành phi câu đối, ...

Cách trung tâm thành phố 40km về phía nam, nằm ven sông Hồng với hàng loạt các làng nghề khảm trai san sát như Chuôn Thượng, Chuôn Ngọ, Chuôn Trung, Chuôn Hạ… thuộc xã Chuyên Mỹ thu hút rất đông lao động trong và ngoài xã tham gia vào các cơ sở sản xuất. Nghề khảm trai nơi đây phát triển vào khoảng thế kỷ XI-XVI. Hiện ở đình làng Chuôn Ngọ vẫn thờ ông Trương Công Thành, một vị tướng văn võ song toàn dưới triều Lý (1009 - 1225) được dân làng Chuyên Mỹ suy tôn là ông tổ nghề của nghề khảm trai.

Nghề khảm trai đâu chỉ đơn thuần là đục đẽo, mài, khắc theo khuôn mẫu nhất định mà nó còn là cả một quy trình bao gồm nhiều công đoạn mới tạo nên một sản phẩm khảm trai hoàn chỉnh. Bởi vậy, khảm trai đòi hỏi người thợ ở bất kỳ công đoạn nào đều phải tỉ mỉ, khéo léo từng chi tiết nhỏ nhất.


Ngày nay, nguyên liệu khảm trai ở Chuyên Mỹ không chỉ có vỏ trai, vỏ ốc trong nước mà còn nhập ngoại từ Hồng Kông, Singapore, Indonesia... Vỏ trai dùng để khảm cũng có nhiều loại. Trai cánh mảnh, nhỏ có màu sẫm trong khi trai thịt trắng có vỏ dày, nhiều vân. Trai ngọc bên trong có lớp xà cừ dày óng ánh tựa sắc cầu vồng. Cùng với trai, vỏ ốc đỏ có màu sắc sang trọng được coi nguyên liệu quý hiếm dùng làm cảnh núi non, cánh phượng, cánh rồng hay họa tiết trên những bức tranh áo gấm vua chúa...


Một trong những công đoạn quan trọng nhất của nghề khảm trai là "cẩn xà cừ", nghĩa là theo nét vẽ, đục gỗ và gắn những nguyên liệu họa tiết lên đó. Những tranh gỗ sau khi đã "cẩn" được tỉa gọn, đánh bóng (mài khảm) rồi vẽ nét. Công đoạn cưa, đục các mảnh trai là cầu kỳ nhất. Người thợ phải mài thủ công, ngâm rượu, hơ lửa, chẻ dóc miệng, chọn thợ đục, chọn lựa các miệng trai đầy đủ cho mặt tranh. Hàng trăm hàng nghìn miếng trai đính chặt vào mặt gỗ đã chạm sẵn khuôn hình. Mặt tranh hiện đầy đủ và đẹp với các hình ảnh từ dân gian tới đương đại. Là một trong những làng làm nghề lớn nhất, nét nổi bật của tranh khảm trai Chuôn Ngọ là những mảnh trai không vỡ, có độ phẳng hoặc được uốn cong cho phù hợp với từng thành phẩm. Các chi tiết kỹ thuật đục và cẩn trai rất khít.



Đến thăm hợp tác xã sơn khảm Ngọ Hạ có diện tích 5.000m2, chúng tôi ngỡ ngàng trước các sản phẩm mỹ nghệ thủ công truyền thống ở phòng trưng bày sản phẩm.

.


Vùng đất Chuyên Mỹ nơi sản sinh ra những bàn tay khéo léo, óc sáng tạo phong phú của những người thợ khảm Chuyên Mỹ mang đậm sắc thái văn hóa của vùng đất chiêm trũng đồng bằng Bắc Bộ đang trở thành điểm du lịch sinh thái làng nghề cuốn hút du khách trong và ngoài nước.

Tuy nhiên nỗi lo giữ nghề cũng chính là nỗi trăn trở lớn trong lòng những người thợ già, họ cặm cụi, tâm huyết với nghề bao nhiêu thì việc truyền nghề lại vất vả bấy nhiêu.


Tác giả: loangiapham